توسعه و تعمیق مشارکت راهبردی میان قزاقستان و ایران، گسترش روابط تجاری و اقتصادی در سطح مناطق و بهرهبرداری مشترک از ظرفیتهای حملونقل و لجستیک، در راستای منافع بلندمدت دو کشور قرار دارد.

توسعه و تعمیق مشارکت راهبردی میان قزاقستان و ایران، گسترش روابط تجاری و اقتصادی در سطح مناطق و بهرهبرداری مشترک از ظرفیتهای حملونقل و لجستیک، در راستای منافع بلندمدت دو کشور قرار دارد. اولویتهای تعیینشده در پیام رئیسجمهور قزاقستان به ملت در سال ۲۰۲۶، از جمله تنوعبخشی به اقتصاد، نوسازی زیرساختها و توسعه کریدورهای بینالمللی حملونقل، فرصتهای جدیدی را برای گسترش همکاریهای دوجانبه فراهم میسازد.
در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶، جناب آقای قاسیم-ژومارت توقایف، رئیسجمهور محترم قزاقستان، در پیام خود به ملت با عنوان «اولویتهای کنونی قزاقستان در مرحله تاریخی جدید»، بر ضرورت تبدیل این کشور به یکی از مراکز پیشرو حملونقل و لجستیک در منطقه اوراسیا تأکید کرد. در همین راستا، توسعه کریدورهای بینالمللی حملونقل، حمایت از شرکتهای فعال در حوزه لجستیک، ایجاد مراکز تجمیع و توزیع کالا و همچنین نوسازی زیرساختهای حملونقل بهعنوان اولویتهای مهم تعیین شدند. وی همچنین خاطرنشان کرد که در شرایط بیثباتی مسیرهای دریایی، اهمیت مسیرهای جایگزین زمینی بیش از پیش افزایش یافته است.
از این منظر، همکاری با ایران در حوزه حملونقل و لجستیک نقش مهمی در گسترش دسترسی قزاقستان به بازارهای بینالمللی ایفا میکند. ایران یکی از شرکای مهم ترانزیتی قزاقستان برای دسترسی به بازارهای کشورهای حوزه خلیج فارس، خاورمیانه، جنوب و جنوبشرق آسیا به شمار میرود.
مبانی سیاسی گسترش همکاریهای دوجانبه در جریان مذاکرات ۱۱ دسامبر ۲۰۲۵ میان جناب آقای قاسیم-ژومارت توقایف، رئیسجمهور محترم قزاقستان، و جناب آقای مسعود پزشکیان، رئیسجمهور محترم ایران، در آستانه تقویت شد. طرفین بر اجرای توافق پیشین برای افزایش حجم مبادلات تجاری دوجانبه به ۳ میلیارد دلار آمریکا تأکید کردند. رئیسجمهور قزاقستان نیز آمادگی کشورش را برای صادرات محصولات داخلی به ارزش حداقل ۲۰۰ میلیون دلار به ایران اعلام کرد. همچنین بر ضرورت توسعه همکاریها در حوزههای کشاورزی، حملونقل و لجستیک، صنعت، معدن و فناوری تأکید شد.
در جریان این مذاکرات، یادداشت تفاهم همکاری راهبردی در زمینه حملونقل، ترانزیت و لجستیک به امضا رسید و توافقاتی نیز با هدف تسهیل حملونقل بینالمللی جادهای حاصل شد. افزون بر این، توسعه کریدور بینالمللی شمال – جنوب و مسیر ریلی قزاقستان – ترکمنستان – ایران در زمره اولویتهای همکاری دو کشور قرار گرفت.
رئیسجمهور ایران نیز به نوبه خود، پیشنهادهایی از جمله ایجاد انبارها و مراکز توزیع محصولات کشاورزی در بندر آقتائو، توسعه کشتیرانی مشترک در دریای خزر و تأسیس واحدهای تولیدی مشترک در قزاقستان را مطرح کرد.
بندرعباس و چابهار از جمله مسیرهای راهبردی دسترسی قزاقستان و آسیای مرکزی به بازارهای خارجی به شمار میروند.
جناب آقای قاسیم-ژومارت توقایف در جریان مجمع تجاری قزاقستان و ایران در ۱۱ دسامبر ۲۰۲۵، بر اهمیت توسعه همکاری با بنادر دریایی ایران تأکید کرد. وی علاقهمندی قزاقستان را برای اتصال بنادر آقتائو و قوریق به بنادر امیرآباد و انزلی ایران و همچنین توسعه همکاری با بنادر بندرعباس و چابهار اعلام کرد.
بندر شهید رجایی، برای قزاقستان یکی از گرههای مهم لجستیکی در مسیر دسترسی به کشورهای حوزه خلیج فارس، جنوب و جنوب شرق آسیا به شمار میرود. امضای توافقنامه احداث پایانه حملونقل و لجستیک قزاقستان در این بندر بر اساس الگوی ساخت، بهرهبرداری و واگذاری (BOT) در تاریخ ۲۸ ژوئن ۲۰۲۶ و همچنین سفر جناب آقای آمان مالگژداروف، مدیرکل محترم صندوق QazExportPromotion، به بندرعباس در تاریخ ۳۰ ژوئن و دستیابی به توافق با مسئولان سازمان بنادر و دریانوردی استان هرمزگان، گامی عملی در راستای توسعه همکاریهای دوجانبه محسوب میشود. انتظار میرود اجرای این توافقنامه، زمینههای انتقال محصولات قزاقستان به ایران، کشورهای حوزه خلیج فارس و سایر بازارهای آسیایی را گسترش دهد.
در مقابل، بندر چابهار برای قزاقستان بهعنوان مسیری جایگزین جهت دسترسی به اقیانوس هند، هند و بازارهای جنوب آسیا از اهمیت ویژهای برخوردار است. قرار گرفتن این بندر در خارج از تنگه هرمز، امکان تنوعب خشی به مسیرهای حملونقل دریایی و کاهش ریسکهای ژئوپلیتیکی و امنیتی را فراهم میکند. تکمیل خط راهآهن زاهدان – چابهار نیز میتواند زمینه گسترش ارتباط این بندر با آسیای مرکزی و شبکههای بینالمللی ریلی را فراهم سازد. به این ترتیب، بهرهبرداری همزمان از ظرفیتهای بنادر بندرعباس و چابهار میتواند به گسترش مسیرهای صادراتی قزاقستان و افزایش پایداری حملونقل بینالمللی کالا مساعدت کند.
پروژههای حملونقل و لجستیک همچنین زمینه مناسبی برای توسعه همکاریهای سرمایهگذاری فراهم میکنند. در این چارچوب، ایجاد یک خوشه لجستیکی در اطراف پایانه قزاقستان در بندر شهید رجایی، شامل انبارهای غلات، آرد، روغنهای گیاهی و سایر محصولات کشاورزی، محوطههای کانتینری و مراکز توزیع کالا، از جمله طرحهای قابل بررسی است. همچنین ایجاد دفتر نمایندگی شرکتهای قزاقستانی یا تأسیس مرکز مشترک انبارداری و توزیع کالا در بندر چابهار میتواند بهعنوان یکی از زمینههای شریک بالقوه همکاری مورد توجه قرار گیرد.
از سوی دیگر، امکان تأسیس شرکتهای مشترک با مشارکت سرمایهگذاران ایرانی در قزاقستان، بهویژه در زمینه فرآوری میوه و سبزیجات، تولید مواد غذایی، محصولات لبنی و مصالح ساختمانی وجود دارد. همچنین بررسی امکان فرآوری محصولات ایرانی در خاک قزاقستان و عرضه آنها به بازار اتحادیه اقتصادی اوراسیا میتواند زمینه جدیدی برای همکاریهای اقتصادی ایجاد کند.
در این راستا، افتتاح خانه تجارت قزاقستان در تهران، فعالسازی شورای تجاری قزاقستان و ایران و بهرهگیری از ظرفیت اتاق مشترک بازرگانی و صنایع دو کشور اهمیت ویژهای دارد. این نهادها میتوانند به بستر مؤثری برای جذب سرمایهگذاران ایرانی، معرفی و ترویج محصولات صادراتی و حمایت از اجرای پروژههای مشخص سرمایهگذاری تبدیل شوند.
در چارچوب همکاریهای منطقهای نیز لازم است توسعه روابط مستقیم اقتصادی میان استان مانگیستائو قزاقستان و استان هرمزگان ایران مورد توجه ویژه قرار گیرد. گسترش روابط تجاری و سرمایهگذاری میان فعالان اقتصادی دو منطقه، بهرهبرداری مشترک از ظرفیت بنادر آکتائو و بندرعباس و همچنین برقراری همکاریهای علمی و آموزشی میان دانشگاههای دو طرف میتواند به تحقق منافع متقابل منجر شود.
در جمعبندی، اولویتهای اقتصادی و زیرساختی تعیینشده در پیام رئیسجمهور قزاقستان به ملت در سال ۲۰۲۶، فرصتهای جدیدی را برای گسترش همکاریهای قزاقستان و ایران فراهم میسازد. توافقات حاصلشده در سطح عالی در سال ۲۰۲۵ و امضای توافقنامه احداث پایانه قزاقستان در بندر شهید رجایی در سال ۲۰۲۶ نشاندهنده حرکت همکاریهای دوجانبه به سمت اجرای پروژههای عملی و اقتصادی است.
گسترش همکاریها پیش از هر چیز به ثبات در منطقه بستگی دارد. با توجه به پیامدهای سنگین جنگ بر اقتصاد کشورهای منطقه، علاقهمندی کشورهای همسایه به برقراری مجدد صلح و ثبات افزایش یافته است. تحولات سیاسی پس از انتخابات پارلمانی در ایالات متحده و اسرائیل نیز میتواند در بهبود اوضاع خاورمیانه تأثیرگذار باشد. از این رو، امیدواریم وضعیت پیچیده کنونی در تنگه هرمز نیز بهتدریج سامان یابد.
در مرحله پیشرو، بهرهبرداری مؤثر از ظرفیت بنادر بندرعباس و چابهار، توسعه کریدور حملونقل شمال – جنوب و ایجاد مراکز مشترک لجستیکی و واحدهای تولیدی میتواند روابط تجاری و اقتصادی قزاقستان و ایران را به سطح جدیدی ارتقا دهد. در این میان، ایران برای قزاقستان شریک مهم ترانزیتی جهت دسترسی به خلیج فارس و اقیانوس هند محسوب میشود و قزاقستان نیز همچنان شریک اقتصادی بالقوه ایران برای دسترسی به بازارهای آسیای مرکزی و اتحادیه اقتصادی اوراسیا خواهد بود.
د. قۇدابایاۇلی
کارشناسی ارشد علوم اقتصادی