میانجی‌ها علیه جنگ/ حمله به ایران، شاید وقتی دیگر

در حالی که بعدازظهر دوشنبه برخی رسانه‌های داخلی، از جمله خبرگزاری تسنیم، مدعی شده بودند آمریکایی‌ها در متن جدید پیشنهادی خود، برخلاف متون پیشین، پذیرفته‌اند تحریم‌های نفتی ایران را در طول دوره مذاکرات «Waive» یا به تعبیر دیگر به‌صورت موقت تعلیق و اسقاط کنند، ساعاتی بعد وب‌سایت اکسیوس به نقل از یک مقام ارشد کاخ سفید این ادعا را رد کرد و عنوان داشت: «هیچ کاهش تحریمی به‌صورت رایگان اتفاق نخواهد افتاد».

به گزارش شرق، این تناقض خبری در شرایطی رخ می‌دهد که آتش‌بس میان ایران و آمریکا وارد چهل‌وسومین روز خود شده و هم‌زمان فضای منطقه‌ای میان دو سناریوی تشدید دوباره جنگ یا رسیدن به توافقی موقت و شکننده، در نوسان است. در مرکز این تحولات نیز نام دونالد ترامپ قرار گرفته که طی ساعات اخیر با مجموعه‌ای از توییت‌ها، مصاحبه‌ها و تهدیدهای متناقض و ادعای تعویق ۴۸ تا ۷۲ساعته حمله به ایران به دلیل وجود کانال‌های جدی مذاکرات، بار دیگر فضای منطقه را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده است. 

حمله به ایران، شاید وقتی دیگر

مهم‌ترین تحول شامگاه دوشنبه، پست جنجالی ترامپ در شبکه اجتماعی تروث‌سوشیال بود؛ جایی که او مدعی شد: «حمله نظامی برنامه‌ریزی‌شده آمریکا علیه ایران که قرار بود «فردا» انجام شود، به درخواست رهبران عربستان، امارات و قطر به تعویق افتاده است‌». ترامپ نوشت: «تمیم بن‌حمد آل ثانی امیر قطر، محمد بن‌سلمان ولیعهد عربستان و محمد بن‌زاید آل نهیان رئیس امارات، از او خواسته‌اند به مذاکرات فرصت دهد؛ زیرا به باور آنان امکان دستیابی به توافقی وجود دارد که هم برای آمریکا و هم برای کشورهای منطقه «قابل قبول» باشد».

رئیس‌جمهور آمریکا در ادامه پستش تأکید کرد: «این توافق یک محور کلیدی خواهد داشت و اینکه «هیچ سلاح هسته‌ای برای ایران وجود نداشته باشد». او همچنین مدعی شد به پیت هگست وزیر دفاع آمریکا، ژنرال دانیل کین رئیس ستاد مشترک ارتش و کل ارتش ایالات متحده دستور داده حمله برنامه‌ریزی‌شده را متوقف کنند، اما هم‌زمان آماده اجرای «حمله‌ای کامل و گسترده» در صورت شکست مذاکرات باشند.

دونالد ترامپ در جای دیگر هم باز مدعی شد آمریکا آماده حمله‌ای بزرگ علیه ایران بوده، اما به درخواست عربستان، قطر، امارات و چند کشور دیگر، این اقدام را دو تا سه روز به تعویق انداخته است. او گفت گفت‌وگوهای مهمی با ایران در جریان است و با وجود ناکامی‌های گذشته، این بار شرایط را «متفاوت» توصیف کرد. در همین راستا، اکسیوس نیز به نقل از دو مقام آمریکایی گزارش داد رهبران عرب منطقه در پیام مشترکی به ترامپ هشدار داده‌اند اگر آمریکا به ایران حمله کند، کل منطقه هزینه آن را خواهد پرداخت. 

به گفته یکی از منابع، رهبران عرب به ترامپ گفته‌اند آن‌ها نگرانند تأسیسات نفتی و انرژی آنان هدف تلافی‌جویی ایران قرار گیرد. این روایت، تصویری روشن از نگرانی کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس نسبت به گسترش جنگ ارائه می‌دهد؛ نگرانی‌ای که ظاهرا در تصمیم ترامپ برای تعویق حمله نقش داشته است.

در همین حال، واشینگتن‌پست به نقل از یک مقام پاکستانی نوشت: «ایران و آمریکا طی هفته گذشته چندین پیشنهاد و پیشنهاد متقابل رد و بدل کرده‌اند و میانجی‌ها در تلاش‌اند مانع ازسرگیری جنگ شوند». این مقام خبر داد اختلاف اصلی بر سر ترتیب اجرای توافق است؛ تهران خواهان پایان جنگ پیش از اعلام توافق هسته‌ای است، اما واشینگتن می‌خواهد همه توافق‌ها هم‌زمان اعلام شوند. 

تناقض در مواضع ترامپ؛ از «شانس توافق» تا تهدید به حمله گسترده

هم‌زمان با ادعای تعویق حمله، ترامپ در مواضعی دیگر بارها بر احتمال توافق تأکید کرد، اما لحن تهدیدآمیز خود را نیز حفظ کرد. او گفت: «به نظر می‌رسد شانس بسیار خوبی برای رسیدن به توافق وجود دارد. اگر بتوانیم بدون بمباران این کار را انجام دهیم، خوشحال خواهم شد». رئیس‌جمهور آمریکا همچنین درباره «گفت‌وگوهای مهم» با ایران مدعی شد این مذاکرات «تحول مثبتی» است، اما باید دید آیا به نتیجه می‌رسد یا نه. با این حال ترامپ تقریبا هم‌زمان در گفت‌وگو با نیویورک‌پست، موضعی کاملا متفاوت گرفت و اعلام کرد پس از دریافت آخرین پاسخ تهران «به‌هیچ‌وجه حاضر به دادن امتیاز» به ایران نیست.

او در پاسخ به سؤالی درباره احتمال پذیرش تعلیق ۲۰ساله غنی‌سازی اورانیوم ایران هم ادعا کرد: «در حال حاضر اصلا آماده دادن امتیاز نیستم». ترامپ در این مصاحبه افزود ایران می‌داند «به‌زودی چه اتفاقی خواهد افتاد» و تأکید کرد: «تهران اکنون بیش از هر زمان دیگری خواهان توافق است، زیرا از توان آمریکا برای افزایش فشار آگاه است».

در ادامه همین فضای متناقض، کاخ سفید پیشنهاد اصلاح‌شده ایران را نیز ناکافی دانست. اکسیوس به نقل از یک مقام ارشد آمریکایی گزارش داد پیشنهاد جدید ایران نسبت به نسخه‌های قبلی فقط «تغییرات جزئی» داشته و همچنان فاقد تعهدات دقیق درباره توقف غنی‌سازی اورانیوم یا تحویل ذخایر اورانیوم غنی‌شده است.

این مقام همچنین ادعای برخی رسانه‌های ایرانی درباره موافقت آمریکا با کاهش تحریم‌ها را رد و تصریح کرد: «هیچ کاهش تحریمی بدون اقدامات متقابل از سوی تهران اتفاق نخواهد افتاد». او هشدار داد اگر مذاکرات واقعی و دقیق شکل نگیرد، آمریکا «از طریق بمب گفت‌وگو خواهد کرد». هم‌زمان، راب مالی، فرستاده پیشین آمریکا در امور ایران، طی گفت‌وگو با الجزیره گفت شانس توافق بیش از آنکه به جزئیات فنی هسته‌ای وابسته باشد، به «طرز فکر ترامپ» بستگی دارد.

او با کنایه افزود «باید از یک روان‌شناس نظرش را بپرسید»، زیرا مواضع ترامپ «ساعت به ساعت» تغییر می‌کند. مالی همچنین هشدار داد تیم ترامپ تاب‌آوری ایران را دست‌کم گرفته و این رویکرد را با اشتباهات آمریکا در جنگ ویتنام مقایسه کرد. 

تردید درباره آینده توافق؛ از میانجیگری پاکستان تا تهدید دوباره نظامی

در شرایطی که مذاکرات همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد، مجموعه‌ای از تحلیلگران آمریکایی نیز نسبت به امکان دستیابی سریع به توافق ابراز تردید کرده‌اند. آرون دیوید میلر، مذاکره‌کننده ارشد سابق آمریکا، معتقد است عقب‌نشینی ترامپ از حمله نشان می‌دهد او گزینه نظامی مطمئنی در اختیار ندارد و کشورهای عرب منطقه نیز از واکنش ایران هراس دارند.

او تأکید کرد هر توافق جدی هسته‌ای نیازمند زمان و مذاکرات فنی پیچیده است و نمی‌توان آن را با توافقات سریع سیاسی جایگزین کرد. اریک بروئر، مدیر سابق ارشد شورای امنیت ملی آمریکا نیز باور دارد فاصله مواضع ایران و آمریکا همچنان بسیار زیاد است و فقط در صورتی کاهش می‌یابد که ترامپ عقب‌نشینی کند؛ موضوعی که هنوز هیچ نشانه‌ای از آن وجود ندارد.

از سوی دیگر، دن شاپیرو هشدار داد هیچ «راه‌حل جادویی‌ای» برای بحران ایران وجود ندارد؛ یا بن‌بست ادامه می‌یابد یا تنش بیشتر می‌شود یا ترامپ ناچار به پذیرش توافقی ضعیف‌تر خواهد شد. در این میان، پاکستان همچنان نقش میانجی فعال را ایفا می‌کند. خواجه محمد آصف، وزیر دفاع پاکستان، اعلام کرد احتمال آغاز دوباره جنگ بسیار پایین است، زیرا نه کشورهای عربی خلیج فارس و نه افکار عمومی جهان و آمریکا، حامی جنگ نیستند. او همچنین از اعتماد تهران به اسلام‌آباد برای پیشبرد دیپلماسی قدردانی کرد و گفت چین و روسیه نیز مخالف جنگ علیه ایران هستند.

در سوی دیگر، مواضع نظامی تهران همچنان قاطعانه باقی مانده است. سخنگوی ارتش جمهوری اسلامی هشدار داد اگر دشمن «حماقت» کند و دست به تجاوز دیگری بزند، ایران با «ابزارها و شیوه‌های جدید» جبهه‌های تازه‌ای علیه مهاجمان خواهد گشود. او تأکید کرد ارتش دوره آتش‌بس را همچون دوران جنگ تلقی کرده و از آن برای تقویت توان رزمی خود استفاده می‌کند.

به گفته او: «ایران محاصره‌پذیر و قابل شکست نیست‌». مجموع این تحولات مؤید آن است که منطقه در وضعیتی شکننده قرار دارد؛ از یک سو تلاش‌ها برای حفظ مسیر دیپلماسی و رسیدن به توافق ادامه دارد و از سوی دیگر تهدیدهای دونالد ترامپ و آماده‌باش نظامی دو طرف سایه جنگ را حفظ کرده است. هنوز مشخص نیست آتش‌بس ۴۳روزه فعلی به توافق منتهی می‌شود یا تنش‌ها دوباره تشدید خواهد شد.