همشهری آنلاین – گروه سیاسی: پایان آتشبس میان ایران و آمریکا، تنگه هرمز را بار دیگر به کانون رویارویی نظامی تبدیل کرده است؛ بحرانی که از حملات متقابل ۲ طرف فراتر رفته و به گفته تحلیلگران، میتواند به جنگی فرسایشی یا حتی درگیری گستردهتر در منطقه منجر شود.
هفتهنامه آمریکایی ویک در گزارش اصلی شماره جدید خود که با تیتر «جنگ بیپایان» روی جلد منتشر شده، نوشت:
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، این هفته اعلام کرد آتشبس ۲ ماهه میان آمریکا و ایران پایان یافته است؛ آن هم در شرایطی که ۲ طرف بار دیگر حملات هوایی و جنگ لفظی را از سر گرفتهاند و به نظر میرسد وارد جنگی فرسایشی شدهاند.
درگیریها پس از آن از سر گرفته شد که ایران تلاش کرد کنترل تنگه هرمز، شریان حیاتی صادرات نفت و گاز جهان، را در دست بگیرد؛ گذرگاهی که طبق توافق موقت صلح امضاشده در ژوئن ــ توافقی که اکنون کنار گذاشته شده است ــ قرار بود بدون دریافت عوارض برای کشتیهای تجاری بازگشایی شود.
سپاه پاسداران به سوی ۳ نفتکش که از مسیر نزدیک به سواحل عمان، در جنوب تنگه و خارج از آبهای تحت کنترل ایران، در حال عبور بودند، آتش گشود و مدعی شد این اقدام در پاسخ به نقض توافق انجام شده است. در واکنش، فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) بیش از ۸۰ هدف ایرانی، از جمله سامانههای پدافند هوایی، رادارهای ساحلی و شناورهای تندرو سپاه را هدف قرار داد.
پس از آن، چندین روز حملات متقابل ادامه یافت؛ آمریکا صدها مرکز نظامی را بمباران کرد و ایران نیز با پهپاد و موشک به پایگاههای آمریکا در کویت، اردن و بحرین حمله کرد. پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، گفت: «ایران انتخاب بدی کرد؛ حالا باید هزینه آن را بپردازد.» ترامپ نیز به طور رسمی به کنگره اطلاع داد که آمریکا بار دیگر وارد جنگ با ایران شده و محاصره دریایی بنادر ایران را از سر گرفته است.
ترامپ با اعلام اینکه آمریکا «نگهبان تنگه» خواهد شد، از طرحی برای دریافت ۲۰ درصد عوارض از تمام کشتیهای عبوری خبر داد. اما پس از مخالفت کنگره و متحدان آمریکا، تنها یک روز بعد از این طرح عقبنشینی کرد و گفت رهبران کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس متعهد شدهاند در عوض سرمایهگذاریهای «عظیمی» در آمریکا انجام دهند.
با آغاز اجرای محاصره دریایی و افزایش قیمت نفت به بیش از ۸۷ دلار در هر بشکه ــ بالاترین سطح در بیش از یک ماه گذشته ــ سپاه پاسداران تهدید کرد تمام صادرات انرژی منطقه را متوقف خواهد کرد.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، نیز گفت: «ایران همیشه نگهبان تنگه بوده و برای همیشه نیز خواهد ماند.» در همین حال، دموکراتهای سنا با هدف اعتراض به عملیات نظامی، لایحه یک تریلیون دلاری بودجه دفاعی را مسدود کردند. چاک شومر، رهبر اقلیت سنا، گفت کنگره نمیتواند «چشم خود را ببندد» در حالی که ترامپ کشور را «بیشتر درگیر جنگی میکند که نه میتواند آن را توضیح دهد و نه میداند چگونه باید به آن پایان دهد.»
ترامپ که پیشتر رهبران ایران را «باهوش» و «بسیار منطقی» توصیف کرده بود، موضع خود را بهشدت تغییر داد و آنها را «اراذل» و «افرادی خشن و شرور» خواند. او تهدید کرد اگر حکومت ایران با حسن نیت به مذاکرات بازنگردد، نیروگاهها و پلهای ایران را هدف قرار خواهد داد و هشدار داد اگر کوچکترین سوءقصدی علیه جان او صورت گیرد، آمریکا «تمام نقاط ایران را نابود و ویران خواهد کرد.»
تحلیلگران چه میگویند؟
ریچ لوری در نشنال ریویو نوشت شکست آتشبس قابل پیشبینی بود. به گفته او، چارچوب توافقی که با هدایت جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، تدوین شد، درباره وضعیت تنگه هرمز مبهم بود و مشخص نمیکرد آیا ایران حق کنترل تردد کشتیها و دریافت عوارض را دارد یا نه؛ ابهامی که به «برداشتهای کاملا متفاوت» ۲ طرف انجامید. لوری معتقد است ترامپ درست میگوید که نباید اجازه داد ایران کنترل این آبراه را در اختیار بگیرد، اما اکنون پرسش اصلی این است که آیا او توان و اراده ادامه این نبرد را دارد یا خیر. به باور او، ایران نشان داده که با تهدید و چند حمله محدود نیز میتواند عبور و مرور در تنگه را مختل کند و به این اهرم فشار به آسانی تن نخواهد داد.
مارک هرتلینگ در بولوارک هشدار داد آمریکا بار دیگر به درگیریای کشیده میشود که «هیچ هدف سیاسی روشنی برای پایان آن تعریف نشده است.» او نوشت طی ۵ ماه گذشته آمریکا تاسیسات نظامی ایران را تخریب، فرماندهان ایرانی را ترور و سامانههای موشکی این کشور را هدف قرار داده، اما تهران همچنان حاضر است «مجازاتهای فوقالعاده سنگین» را تحمل کند. به اعتقاد او، آمریکا میتواند خسارت بیشتری وارد کند، اما ایران نیز همچنان قادر است با مختل کردن بازار انرژی، افزایش قیمت نفت، حمله به همسایگان عرب و تضعیف اتحادهای آمریکا، واشنگتن را بیش از پیش درگیر جنگی بیپایان کند.
مایک نلسون در دیسپچ نوشت ترامپ یک اصل اساسی جنگ را نادیده گرفت: «دشمن خود را بشناس.» او معتقد است ترامپ به اشتباه تصور میکرد حملات اولیه آمریکا و اسرائیل به سرعت حکومت ایران را سرنگون خواهد کرد و پس از ناکامی این فرض، گمان برد فشار اقتصادی و نظامی تهران را وادار به تسلیم میکند. به نوشته نلسون، اشتباه مرگبار ترامپ این بود که رهبران جمهوری اسلامی را مانند خودش «معاملهمحور» تصور کرد، در حالی که آنها دهههاست با انگیزههای ایدئولوژیک در پی مقابله با «شیطان بزرگ» هستند.
پیتر بیکر در نیویورک تایمز نوشت این جنگ ترامپ را «سرگردان» کرده است. به گفته او، رئیسجمهور آمریکا با حریفی روبهرو شده که نمیتواند آن را به خواسته خود وادار کند و با بحرانی ژئوپلیتیک مواجه است که با پیامهای تند در شبکههای اجتماعی حل نمیشود. او نتیجه گرفت ترامپ اکنون نه راهبرد نظامی روشنی دارد و نه برنامه دیپلماتیک مشخصی.
فقط حرف نزن
در مقابل، فایننشال تایمز در سرمقاله خود نوشت هرچند ترامپ در باتلاق گرفتار شده، اما تهران نیز «به شکلی بیپروا در حال زیادهروی» است. این روزنامه تاکید کرد ایران ضربات سنگینی خورده، اقتصادش با تورم شدید دستوپنجه نرم میکند و هرچه ترامپ درماندهتر شود، احتمال عملی شدن تهدید او برای حمله به زیرساختهای غیرنظامی افزایش مییابد؛ اقدامی که میتواند این چرخه خطرناک را وارد مرحلهای تازه کند.
دیوید ایگنیشس در واشنگتن پست خطاب به ترامپ نوشت: «فقط حرف نزن.» به اعتقاد او، ترامپ تصور میکند لفاظیهای مداوم برایش اهرم فشار ایجاد میکند، اما در عمل او را ضعیف جلوه میدهد. ایگنیشس میگوید اگر از دور به ماجرا نگاه کنیم، اقتصاد ایران آسیب دیده، تاسیسات هستهای آن زیر آوار مدفون شده و میان تندروها و میانهروهای متمایل به مذاکره شکاف ایجاد شده است. او توصیه میکند ترامپ تنها از «قدرت نظامی محدود و هدفمند» برای بازگشایی تنگه استفاده کند و سپس اجازه دهد فشار اقتصادی مسیر خود را طی کند تا مشخص شود ایران چه تصمیمی خواهد گرفت.
جو سیرینچیونه نیز در نیو ریپابلیک هشدار داد آمریکا در آستانه آن است که «یک جنگ را برای بار دوم ببازد.» او نوشت اگر قرار بود بمباران ایران این کشور را وادار به تسلیم کند، همان بار نخست نتیجه میداد. به باور او اکنون فقط ۳ سناریو پیشرو وجود دارد: یا درگیریها بهتدریج فروکش میکند و میانجیها توافقی جدید ــ احتمالا نزدیک به خواستههای ایران ــ تدوین میکنند؛ یا جنگی فرسایشی و دائمی شکل میگیرد که در آن تنشها به طور متناوب اوج میگیرد و فروکش میکند؛ و یا در نهایت، تشدید خشونتها به جنگی بسیار گستردهتر از آنچه هر ۲ طرف در ابتدا میخواستند، منجر خواهد شد.