راه اندازی رشته «ارزیابی تأثیرات اجتماعی» در دانشگاه تهران

 رشته «ارزیابی تأثیرات اجتماعی» در دانشگاه تهران راه اندازی شد.

رشته نوین «ارزیابی تأثیرات اجتماعی» (Social Impact Assessment – اتا) در مقطع کارشناسی ارشد به همت گروه مطالعات توسعه اجتماعی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران راه‌اندازی شد. بر اساس برنامه‌ریزی‌های آموزشی و مجوزهای صادره، این دوره تحصیلی از سال تحصیلی 1406-1405 فعالیت آموزشی خود را رسماً با پذیرش دانشجو آغاز خواهد کرد.

فرایند شکل‌گیری و تصویب این رشته حاصل مطالعات گسترده دانشگاهی و پیگیری‌های علمی گروه مطالعات توسعه اجتماعی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، در تعامل با وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و به پیشنهاد سازمان امور اجتماعی کشور بوده است. دفتر برنامه‌ریزی آموزش عالی وزارت علوم با توجه به ضرورت‌های توسعه‌ای و پس از بررسی طرح توجیهی در کارگروه تخصصی علوم اجتماعی، مقدمات استقرار این رشته راهبردی را در دانشگاه تهران، به‌عنوان نماد آموزش عالی کشور فراهم آورد تا زمینه تربیت کارشناسان و صاحب‌نظرانی توانمند برای هدایت علمی سیاست‌ها، برنامه‌ها و طرح‌های اجرایی در سطوح ملی و محلی مهیا شود.

دانش ارزیابی تأثیرات اجتماعی از زمان پیدایش رسمی خود در اوایل دهه ۱۹۷۰ میلادی (۱۳۵۰ شمسی)، همگام با فعالیت مجامع مرجع بین‌المللی نظیر «انجمن بین‌المللی ارزیابی تأثیر» (IAIA) و انتشار نشریات تخصصی در جهان، به ابزاری اجتناب‌ناپذیر برای ارزیابی پیشینی، حین اجرا و پسینی پیامدهای مداخلات توسعه‌ای تبدیل شده است. این رشته با رویکردی انتقادی و سازنده می‌کوشد پیامدهای طرح‌های گوناگون عمرانی، زیرساختی، صنعتی، اقتصادی و محیط‌زیستی را بر زیست‌بوم، ساختار اجتماعی، معیشت و کنشگران محلی شناسایی و پیش‌بینی کند تا از رهگذر آن، کمینه‌سازی آثار منفی و بیشینه‌سازی منافع مثبت و پایدار برای جامعه محقق گردد.

یکی از محوری‌ترین مفاهیم و ضرورت‌های طرح‌شده در این رشته، گذار از رویکردهای فن‌سالارانه به سمت جلب مشارکت واقعی و کسب «مجوز اجتماعی» (Social License) برای پروژه‌هاست. تجارب چند دهه اخیر در کشور و جهان نشان می‌دهد که صرف برخورداری از مجوزهای قانونی و دولتی، ضامن موفقیت و پایداری اقدامات توسعه‌ای، به‌ویژه پروژه‌های بزرگی همچون سدسازی، انتقال آب، بهره‌برداری از منابع و مجتمع‌های صنعتی، نبوده است و اجرای موفق نیازمند کسب رضایتی است که حائز سه معیار بنیادین «آزادانه، پیشینی و آگاهانه» (FPIC) باشد. دستیابی به این مهم، نیازمند طراحی فرآیندهای گفت‌وگو، احترام به حقوق بنیادین جوامع محلی و انعقاد توافق‌نامه‌های رسمی همچون «توافقات اجتماع‌محور»، «توافقات شراکتی» و «موافقت‌نامه‌های تأثیرات و منافع» میان حامیان پروژه‌ها و اجتماعات محلی است.

برنامه آموزشی مقطع کارشناسی ارشد «ارزیابی تأثیرات اجتماعی» بر منظومه‌ای جامع از ارزش‌های بنیادین شامل تعهد به پایداری زیست‌محیطی، شفافیت، پاسخ‌گویی، عدالت و انصاف اجتماعی، پاسداری از حقوق بشر، توانمندسازی اقشار آسیب‌پذیر (به‌ویژه زنان، جوانان و گروه‌های اقلیت) و احترام به تنوع نظام‌های ارزشی محلی استوار است. در همین راستا، چارچوب درسی این دوره به‌گونه‌ای تدوین شده است که دانشجویان ضمن آشنایی عمیق با بنیان‌های نظری، نظریه‌های جامعه‌شناسی معاصر، جامعه‌شناسی توسعه، جامعه‌شناسی شهری و روستایی و پیوندهای میان محیط‌زیست و جامعه، مهارت‌های کاربردی و روش‌شناختی پیشرفته‌ای را نیز فرا گیرند.

از جمله مهارت‌های تخصصی که دانش‌آموختگان این رشته کسب خواهند کرد می‌توان به تسلط بر روش‌های تحقیق میدانی در اجتماعات محلی، تدوین جامع «نیم‌رخ اجتماعات محلی» (Community Profiling)، تحلیل شبکه ذی‌نفعان، دامنه‌یابی و پیش‌بینی پیامدهای اجتماعی، استانداردها و شیوه‌های نظارت بر ارزیابی‌ها، و طراحی برنامه‌های کاربردی «مدیریت تأثیرات اجتماعی» (SIMP) اشاره کرد. این متخصصان همچنین آموزش‌های لازم را در زمینه تدوین سازوکارهای پایشی و حاکمیتی برای رصد انحرافات احتمالی طرح‌ها، میانجی‌گری در مناقشات و نهادینه‌سازی مسئولیت اجتماعی شرکتی (CSR) پشت سر خواهند گذاشت.

گستره کاربرد این تخصص بسیار فراتر از یک رشته صرفاً نظری و آکادمیک بوده و مستقیماً با بدنه اجرایی و اقتصادی کشور پیوند خورده است. با توجه به اسناد بالادستی و قوانین الزام‌آور در زمینه تهیه پیوست‌های اجتماعی و محیط‌زیستی برای طرح‌های کلان، فرصت‌های شغلی متعددی در انتظار دانش‌آموختگان این رشته خواهد بود. دستگاه‌های اجرایی در سطح ملی نظیر وزارتخانه‌های راه و شهرسازی، کشور، نفت، نیرو، جهاد کشاورزی و سازمان حفاظت محیط زیست، در کنار نهادهای مدیریت شهری و روستایی مانند شهرداری‌ها و دهیاری‌ها، شرکت‌های مهندسان مشاور و واحدهای مسئولیت اجتماعی هلدینگ‌های بزرگ صنعتی و معدنی، از جمله محیط‌های اصلی پذیرای فارغ‌التحصیلان این رشته خواهند بود.

مهم‌ترین اهداف آموزشی و تخصصی این رشته عبارت‌اند از:

    آموزش ایجاد فرآیندهای مشارکتی و فراهم آوردن فضایی برای رایزنی، مشورت و تسهیل گفت‌وگو میان افراد جامعه محلی پیرامون آینده مطلوب، ارزیابی مقبولیت تأثیرات احتمالی و منافع مطرح‌شده، و تثبیت سهم و نقش جامعه محلی در فرآیند اتا با این هدف که اجتماعات محلی بتوانند از طریق مذاکره با مجری پروژه به توافقی پایدار و مبتنی بر اصل «رضایت آزادانه، پیشینی و آگاهانه» (FPIC) دست یابند؛
    آموزش کسب شناخت و درک مطلوب از اجتماعات متأثر از اقدامات مداخله‌ای برنامه‌ریزی‌شده (شامل سیاست، برنامه، طرح یا پروژه) در قالب تدوین «نیم‌رخ اجتماع محلی» (Community Profiling) و انجام اقداماتی چون تحلیل جامع ذی‌نفعان برای درک نیازها، علایق و تنوع درونی بخش‌های گوناگون جامعه؛
    آموزش شیوه‌های شناسایی دقیق نیازها، اولویت‌ها و آمال جوامع محلی؛
    آموزش دامنه‌یابی مناقشات و مسائل کلیدی، اعم از ارزیابی پیامدهای منفی بالقوه و شناسایی فرصت‌های خلق منفعت مشترک؛
    آموزش روش‌ها و فنون گردآوری داده‌های پایه (Baseline Data)؛
    آموزش پیش‌بینی و مدل‌سازی آن دسته از تغییرات اجتماعی که می‌تواند از اجرای سیاست، برنامه، طرح یا پروژه ناشی شود؛
    آموزش ارزیابی وزن و اهمیت تغییرات پیش‌بینی‌شده و تعیین نحوه پاسخ و واکنش گروه‌ها و اجتماعات محلی مختلف در برابر اقدام مداخله‌ای؛
    آموزش شناخت و تدوین راهکارهای تعدیل آثار منفی بالقوه و بیشینه‌سازی فرصت‌ها و پیامدهای مثبت؛
    آموزش روش‌ها و فنون تدوین برنامه پایش به‌منظور ردگیری فرایند استقرار طرح، شناسایی انحرافات احتمالی از اقدامات تعدیلی، و مدیریت تغییرات اجتماعی پیش‌بینی‌نشده؛
    آموزش فراهم کردن زمینه برای تحقق فرایند توافق میان جوامع محلی و مجریان طرح با هدف تضمین رعایت اصول رضایت آزادانه، پیشینی و آگاهانه، احترام به موازین حقوق بشر و طراحی «موافقت‌نامه تأثیرات و منافع» (IBA)؛
    آموزش شیوه‌های همیاری با حامیان اقدام مداخله‌ای در پیش‌نویس و طراحی «برنامه مدیریت تأثیرات اجتماعی» (SIMP) که وظیفه آن عملیاتی‌سازی تمام منافع و اقدامات تعدیلی است؛
    آموزش استقرار ترتیبات پایشی و حاکمیتی توافق‌شده در موافقت‌نامه تأثیرات و منافع، و تدوین برنامه‌هایی برای مواجهه با مناقشات مستمر و رخدادهای پیش‌بینی‌نشده در طول چرخه حیات پروژه؛
    آموزش روش‌های اجرا و نهادینه‌سازی فرآیندهایی به‌منظور توانمندسازی کارفرمایان، مقامات دولتی و ذی‌نفعان جامعه مدنی برای اجرای اسناد توافق (شامل موافقت‌نامه تأثیرات و منافع و برنامه مدیریت تأثیرات اجتماعی)، به‌همراه تدوین برنامه‌های عملیاتی متناظر و اختصاصی، تثبیت شفاف نقش‌ها و مسئولیت‌های نظارتی، و استمرار نقش‌آفرینی در تمامی مراحل پایش.

دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران با تکیه بر سنت علمی دیرپای خود و با شعار و چشم‌انداز «جامعه‌ای مشارکتی، آگاه و توانمند؛ تصمیم‌هایی مسئولانه برای توسعه‌ای انسانی، عادلانه و پایدار»، راه‌اندازی این دوره را نقطه عطفی در پیوند میان پژوهش‌های دانشگاهی و فرایندهای تصمیم‌گیری کلان کشور می‌داند. علاقه‌مندان، پژوهشگران و متقاضیان ادامه تحصیل برای کسب اطلاعات تفصیلی بیشتر درباره این برنامه آموزشی می‌توانند به درگاه اطلاع‌رسانی دانشکده مراجعه نموده یا از طریق پست الکترونیکی به نشانی info.social@ut.ac.ir با گروه مطالعات توسعه اجتماعی در ارتباط باشند.